Đền Bà

Điểm nhấn

• Tên thường gọi: Đền Bà (Đền Vua Bà)
• Loại hình: Di tích Lịch sử & Kiến trúc Nghệ thuật
• Chức năng: Trung tâm sinh hoạt tâm linh – hội họp cộng đồng.
• Nổi bật: Lễ hội mùng 4 tháng Giêng và tục Kéo mỏ.
• Lưu giữ di vật niên đại: 1866, 1910, 1924…

Đền Bà (còn gọi là Đền Vua Bà) là di tích tín ngưỡng thờ Thần của cộng đồng cư dân thôn Xuân Lai, xã Xuân Thu, huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội. Không chỉ là nơi phụng thờ và tưởng niệm vị thần theo tín ngưỡng dân gian, đền còn là không gian hội họp, tổ chức sinh hoạt văn hoá tinh thần, góp phần gắn kết cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Xuân Lai là một trong những làng cổ thuộc xã Xuân Thu, nằm ở vị trí giao thoa giữa vùng trung du – bán sơn địa và đồng bằng châu thổ Sông Hồng. Trải qua lịch sử, nhân dân địa phương vừa chống chọi thiên nhiên, vừa tham gia tích cực vào công cuộc giữ nước – giữ làng, tạo nên truyền thống văn hoá lâu đời với hệ thống đình, đền, chùa trong vùng.

Theo thần tích – thần sắc địa phương, Đền Bà thờ vị thần Đống Nương Chế Thắng Hòa Diệu phu nhân. Thần tích tóm lược: thời Hùng Tuấn Vương, tướng Cao Sơn đi bình Thục, dừng quân tại vùng Xuân Lai và được thần nhân báo mộng, “âm phù” lập công. Vua chuẩn cho lập đền thờ và lưu truyền thờ phụng đến nay. Trải các triều, vị thần được ban sắc phong, ghi nhận công lao “hộ quốc tý dân”, nhiều lần hiển linh ứng nghiệm.

Tư liệu tiêu biểu

• Chuông đồng: Niên hiệu Tự Đức 19 (1866).
• Hoành phi: Khắc chữ “Kiến thiên muội”, niên hiệu Duy Tân (1910).
• Sắc phong: Niên hiệu Khải Định 9 (1924) cho vị thần thờ tại đền.

Hàng năm, tại Đền Bà diễn ra các hoạt động tín ngưỡng như tế lễ, dâng hương. Đặc biệt, lễ hội truyền thống được tổ chức vào ngày mùng 4 tháng Giêng âm lịch. Trong ngày hội, ngoài phần lễ còn có phần hội với nhiều trò diễn dân gian; nổi bật nhất là tục “Kéo mỏ” – một trò diễn theo phong cách nghi lễ, tổ chức trang nghiêm, gắn với ước nguyện quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và đoàn kết cộng đồng.

Chuẩn bị Kéo mỏ (tóm tắt)

• Tiêu chuẩn tre: Chọn tre bánh tẻ xanh biếc, thưa đốt, dài 7–8m.
• Thời gian thực hiện: Làm mỏ dịp 29–30 Tết, trình lễ xin phép trước khi dùng.
• Người tham gia: Trai đinh trong làng, khoảng 18–35 tuổi, chia đội theo xóm.
• Quy ước thi đấu: Thi đấu theo hiệp truyền thống; kết quả mang ý nghĩa tâm linh.

Tục “Kéo mỏ thôn Xuân Lai” đã được ghi nhận trong danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia (theo Quyết định 4205/QĐ-BVHTTDL ngày 19/12/2014 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch).

Đền Bà hiện tọa lạc trên khu đất cao, tương đối rộng và tách biệt giữa quần thể dân cư thôn. Tổng thể gồm: Nghi môn, sân đền, hai dãy tả – hữu mạc, và kiến trúc chính theo lối chữ Đinh (J) bao gồm Tiền tế và Hậu cung. Nghệ thuật trang trí tập trung ở kẻ hiên và bộ vì trung tâm với các đề tài hổ phù, lá lật, rồng… mang đậm phong cách nghệ thuật thời Nguyễn.

Di tích Đền Bà thuộc thẩm quyền quản lý trực tiếp, toàn diện của UBND huyện Sóc Sơn và UBND xã Xuân Thu. Hiện nay, di tích được chính quyền và nhân dân địa phương trông coi, bảo vệ; đã thành lập tiểu ban quản lý di tích và cử người thủ từ hương đăng thờ cúng thường xuyên.

Định hướng bảo tồn tập trung vào: kiện toàn ban quản lý, quản lý xây dựng khu vực liền kề để bảo đảm hài hoà cảnh quan, khoanh vùng bảo vệ rõ ràng; ưu tiên tu bổ theo quy hoạch tổng thể, chống mối mọt, sửa mái chống dột; đồng thời phát huy giá trị thông qua biển chỉ dẫn, ấn phẩm giới thiệu, hoạt động giáo dục truyền thống và phục dựng chọn lọc nghi thức lễ hội.

1) Lễ hội Đền Bà

• Thời gian: mùng 4 tháng Giêng âm lịch hằng năm.
• Nội dung: tế lễ, dâng hương; phần hội với các trò diễn dân gian, trong đó nổi bật là Kéo mỏ.

2) Kéo mỏ – nghi lễ cộng đồng

Kéo mỏ là trò diễn theo phong cách nghi lễ, được tổ chức trang nghiêm với đầy đủ các bước chuẩn bị, làm mỏ, chọn trai kéo mỏ, cách thức thi đấu và kết quả. Trong quan niệm dân gian, kết quả kéo mỏ gắn với ước nguyện đầu năm: mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, sức khỏe và sự đoàn kết của cộng đồng.

Đền Bà lưu giữ hệ thống di vật có giá trị lịch sử – nghệ thuật, phản ánh phong cách thời Nguyễn như: hoành phi, câu đối, cửa võng, khám thờ, ngai thờ, hương án, nghi trượng… Trong đó có các mốc tư liệu quan trọng giúp khẳng định niên đại và truyền thống thờ tự của di tích.